Müasir dövrdə qədim sözlərinin hansı kökdən yaranması oxucu üçün çox böyük maraq kəsb edir. Bu səbəbdən də bu sahədə şəxsi tədqiqatlarımı oxuculara çatdırmaq istədim. Bu tezisdə türk dil qrupuna mənsub olan, dilimizdə az işlənən, arxaik sözlərin yaranma mənbələrinə psixo-analitik baxımından yanaşma var.
    Misal üçün türk xalqlarının dilində işlənən “kondara” və “kandar” qohum sözlərinin mənasını belə izah etmək istərdim: qədim türk tayfaları ayaqlarına geydikləri örtüyün alt hissəsinin “gön” və yuxarı hissəsinin “dəri” olması aydındır. “Kondara” sözünün “göndəri” sözündən əmələ gəlib, yəni müasir “ayaqqabı” sözünün ilkin işlənmə forması olmuşdur(hazırda Azərbaycanın bəzi bölgələrində (Cəbrayıl və s.) “kondara” sözü işlədilir).
    “Kandar” sözünə gəldikdə türk xalqlarında evin girəcək hissəsi nəzərdə tutulur. Məhz “kondara” evin girəcəyində çıxarılaraq həmin girəcəyə qoyulan yer olduğu üçün “kandar” məkan mənasını “kondara” sözündən almışdır. (hörmət mənasında işlənən: “kandarda durma, içəri keç..!”). Digər bir sözün mənası çox qədim dini tarixi hadisələrin rəmzi olan “alma” sözünün etimalogiyasıdır.
    Doğrusu xristian dini aləmində “alma”- rusca “yabloko” sözü Adəm və Həvvanın cənnətdən qovulmarına səbəb olan simvoldur. “Alma” sözünün Azərbaycan dilində mənasına baxdıqda ona isim kimi yox, vurğunu birinci hecaya saldıqda fel kimi “al`ma” (göturmə) mənasını verir. (Bu arxaik sözün nəyə görə heç bir assimliyasiya və dissimliyasiyaya uğramadığının isə cavabı məncə, belədir: cingiltili samitlərin və “a” saiti dilimizdə asan tələffüz olunur)
    Dini-tarixi, yəni Allah tərəfindən cənnətdə məkanlaşdırılan Adəm və Həvvaya qadağan olunmuş həmin meyvənin alınmaması və həmin meyvə alınarsa (götürülərsə) həmin məkandan uzaqlaşdıralacaqları deyilmişdir ( “Cənnət alması”; Rayskoe yabloko”). İslam aləmində Adəm və Həvvanın cənnətdən “buğda” yeyib çıxmaları söylənilir. Alma və buğda tam ayri bir məhsul olması aydındır.
     Bu zaman rus dilində “yabloko” sözünün qədim söz olmasını nəzərə alaraq zaman ərzində tələffüz dəyişikliklərinə uğrayaraq “yabloko” sözünün “Ya ploxo” sözündən əmələ gəlməsini (B=P; K=X samitlərinin sözlərdə yerlərinin dəyişmə hallarının baş verməsi), yəni “al`ma”, “mən pisəm” sözləri ilə sinonim təşkil etməsi bu fikri demək qənaətinə gətirir. Məhz bu məsələni araşdırarkən nə ədəbiyyatlarda, nə də lüğətlərdə, eyni zamanda etdiyim canlı testlərdə heç zaman bu fikrin öncədən məlum olmasına rast gəldim.
    Daha bir misal gətirmək istərdim. Azərbaycan dilində işlənən “mən” sözü türklərdə “ben” sözünün mənası “Bəni-Adəm” sözündən əmələ gəlməsində görürəm.

---

Copyright © Lit.az-Azərbaycanın ədəbiyyat portalı.
   Bütün hüqüqlar qorunur. Saytın hazırlanması: www.proqres.com